Ga naar de startpagina
Zoek leermateriaalKennis & expertiseCommunities
NL|EN
Privacy policyDeelnemende instellingen
Creative CommonsCreative Commons AttributionSURFFunded by the European Union

Filteren

Zoekresultaten (18)

HBO/WO

MBO

16 juli 2026

Handleiding AI-bewust onderwijsontwerp voor hbo-docenten

De handleiding AI-bewust onderwijsontwerp voor hbo-docenten helpt docenten en opleidingsteams om bestaand onderwijs opnieuw te ontwerpen voor een context waarin generatieve AI breed beschikbaar is. De centrale vraag is niet hoe AI kan worden tegengehouden, maar welke kennis, vaardigheden en professionele afwegingen studenten zelfstandig moeten blijven beheersen. De handleiding biedt een praktische herontwerpcyclus. Docenten onderzoeken eerst de invloed van AI op leeruitkomsten, opdrachten en toetsing. Daarna bepalen zij welk bewijs nodig is om beheersing zichtbaar te maken. Zij kiezen bewust welke rol AI krijgt en ontwerpen passende beoordelingscriteria, validatiemomenten, leeractiviteiten en begeleiding. Het leerdoel en de professionele oordeelsvorming van de student blijven steeds centraal staan. AI mag het denken ondersteunen, maar niet vervangen. Daarom verschuift de aandacht van alleen het eindproduct naar het denkproces, de gemaakte keuzes en de zelfstandige toepassing van kennis in nieuwe situaties. De methodiek sluit aan bij onder meer constructive alignment, backward design en het ADDIE-model. Praktijkvoorbeelden, ontwerpvragen en concrete werkvormen maken de aanpak direct toepasbaar. Zo ondersteunt de handleiding hbo-opleidingen bij het ontwikkelen van betekenisvol, valide en toekomstgericht onderwijs waarin studenten verantwoord leren handelen met én zonder AI.

Document

Hans Rader, Michael Hendriks

28 april 2026

Lessuggestie bij hoofdstuk 15

Dit is een lessugestie bij hoofdstuk 15 van het boek De kracht van verbinding Leerdoel: studenten kunnen dwarsverbanden identificeren in een maatschappelijke casus en kunnen beargumenteren welke bijdrage hun discipline kan leveren aan een beter inzicht in of oplossing voor deze problematiek

Document

Edwin van Meerkerk

16 december 2025

Flexibel begeleiden van talentgerichte CoL's

Wat als de sleutel tot talentontwikkeling van leraren niet ligt in individuele prestaties, maar in samen leren? Dit artikel laat zien hoe Communities of Learners (CoL’s) een krachtige omgeving kunnen bieden voor diepgaand leren en pedagogisch redeneren – niet als solistisch proces, maar als gemeenschappelijke groei. Met autonomie als drijfveer, structuur als kompas en flexibele begeleiding als steun toont dit artikel hoe CoL’s van (aspirant-)leraren begeleid kunnen worden, waarin kritisch gereflecteerd wordt, van elkaar geleerd wordt om hun vaardigheden in de onderwijspraktijk continu te verfijnen. Aan de hand van praktijkvoorbeelden en fasen van ontwikkeling van een CoL, bieden we inzicht in de rollen die begeleiders kunnen aannemen. Op basis van tien jaren van praktijkervaringen en onderbouwde inzichten uit de educatieve Hanze master Talentontwikkeling & Diversiteit professionalisering voor vakbekwame leraren- delen we niet een vast stappenplan, maar een kijkwijzer op basis van onze inzichten en praktijkervaring, vol concrete aanknopingspunten om CoL’s op maat vorm te geven. Want talent bloeit waar ruimte is voor eigen regie, verbinding en gerichte ondersteuning.

Document

Marielle van den Hul-Kuijten

14 november 2025

Verhalen van kracht en kwetsbaarheid

Dit verhalenboek brengt de praktijk van leerkrachten dichtbij en laat zien hoe zij het verschil maken voor kwetsbare leerlingen. Aan de hand van concrete verhalen uit regulier en speciaal onderwijs, zoals leerlingen met trauma, taalachterstanden, ADHD of ASS, krijg je inzicht in de complexe uitdagingen in de klas en hoe leerkrachten hierop inspelen. DOEL: Inspireren, ondersteunen en stimuleren van reflectie bij studenten, (startende) leerkrachten en opleiders, zodat zij leren van praktijkervaringen en hun professionele vaardigheden verder ontwikkelen. Het boek sluit aan bij de Leerwegonafhankelijke Leeruitkomsten (LOL’s), en behandelt thema’s als pedagogisch handelen, didactiek, professionele identiteit en onderzoekend vermogen. VOOR WIE: Pabo-studenten: oefenmateriaal en inspiratie om te leren reflecteren op complexe praktijksituaties. (startende) leerkrachten: handvatten voor de eerste jaren in het beroep en het omgaan met leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben. Trainers en opleiders: didactisch materiaal voor cursussen, bij- en nascholing over gedrag, inclusie en professionele ontwikkeling. INHOUD EN OPZET: Verhalen worden aangevuld met start- en gespreksvragen, reflectieopdrachten, analyse van gedrag, handelingssuggesties, tips van leerkrachten, verdiepingsthema’s en leestips. Zo kan het boek zowel individueel als in groepsverband worden gebruikt, in lessen, intervisies of opleidingscontexten. Met dit boek willen de makers leerkrachten en studenten stimuleren om te blijven leren, reflecteren en groeien in hun betekenisvolle rol in het leven van kinderen. Uitgave van het Lectoraat Jeugd, Educatie en Samenleving van Hanze Groningen.

Document

Vera de Vries, Lotte Koning, Agnes Naber, Henderien Steenbeek, Elisa Kupers

11 september 2025

Docenthandleiding: Leefstijl, preventie en voorlichting

Deze module biedt inzicht in het bevorderen van een gezonde leefstijl en het voorkomen van ziekten. De vaardigheden die in deze module geleerd worden, stellen leefstijlprofessionals in staat effectieve interventies te ontwerpen en toe te passen die bijdragen aan het herstel van gezondheid en het bevorderen van een gezonde leefstijl. Als professional beweeg je je in een maatschappij en zorgsector, waarin het denken in termen van zorg en ziekte verschuift naar denken in gedrag en gezondheid. Wellicht draag je bij aan het bevorderen van gezondheid van mensen door het ondersteunen van hun zelfmanagement. Waar mogelijk betrekt je de naasten en/of mantelzorg actief en waar mantelzorg ontbreekt, legt je contact met- of initieert je een sociaal netwerk rondom de patiënt. Je houdt daarbij rekening met de individuele mogelijkheden, fysieke (leef)omgeving, sociale relaties, cultuur en leefstijl. Met behulp van gezondheidsmodellen en de eerste vier stappen van Intervention Mapping (IM) zullen evidence-based interventies ontwikkeld worden. Deze module bestaat uit twee leerlijnen, de theorie- & toepassingslijn en een themalijn met daarin o.a. communicatieve vaardigheden lessen. De theorie- & toepassingslijn bestaat uit 8 bijeenkomsten waarin de studenten werken aan het toepassen van de stappen van intervention mapping. De themalijn bestaat uit 6 bijeenkomsten waarin de studenten eerst naar hun eigen gedrag kijken en vervolgens oefenen met hun gespreksvaardigheden t.a.v. het ondersteunen van een zorgvrager bij een gedragsverandering.

Document

Serena van der Kaaij

14 mei 2025

De expeditiekaart

In dit document staan allerlei suggesties voor werkvormen die je kan inzetten rondom de expeditiekaart.

Document

Manon Joosten, Aukje Moltzer, Guido Stompff

17 januari 2025

Het butterfly-effect van taal of: een dynamische visie op taaldidactiek

De theorie van de complexe dynamische systemen heeft inmiddels ook in het taalonderzoek een plek gekregen. Deze bijdrage is bedoeld als een verkennende studie van een dynamische visie op taaldidactiek. Om te beginnen schetsen we aantal kernbegrippen uit de theorie van complexe dynamische systemen besproken in relatie tot taaldidactiek. Vervolgens illustreren we de theorie aan de hand van de interactie tussen een jong kind (4;11 jr) en een volwassene in een taakje waarin het kind Karolien speelgoeddieren probeert te classificeren. Met behulp van autonomie-ondersteunende, onderzoekende vragen van de volwassene maakt de leerling in een cyclisch proces belangrijke leerstapjes in haar taalontwikkeling. Een belangrijk thema hierbij is de wijze waarop taal zich als een vlinder uit de bekende ‘butterfly-metafoor” zich door verschillende ecosystemen van Karolien beweegt. Hierdoor ontwikkelt betekenis zich bij haar idiosyncratisch tot een krachtig linguïstisch, dynamisch systeem. Een ander thema is de dynamische rol van suprasegmentele informatie (= s.s.i.: rijm, ritme, klemtoon, zinsmelodie). Als onderdeel van het dynamische fonologische systeem draagt s.s.i bij aan de leerbaarheid van taalstructuur. Aansluitend bespreken we de dynamische ontwikkeling van het leren lezen en schrijven op de impact van geletterdheid in onze samenleving. In de voorlaatste paragraaf van deze bijdrage brengen we deze theoretische verkenning in de praktijk aan de hand van een aantal aanbevelingen.

Document

Herman Veenker

17 januari 2025

Een dynamische kijk op de muzikale ontwikkeling van jonge kinderen in opvoeding en onderwijs

Dit artikel bespreekt een dynamische benadering van de muzikale (talent)ontwikkeling bij jonge kinderen (Steenbeek, Van Geert & Van Dijk, 2011). Volgens een theoretisch, dynamisch kader is ontwikkeling een emergente eigenschap. Talent kan bij elk kind ontstaan als er een opwaarts dynamisch proces tot stand komt in de interactie tussen kind, volwassene en de activiteit. Het gebruik van Expressed Pedagogical Content Knowledge (EPCK; vgl. Geveke, 2017) door de volwassene is de sleutel om een positieve talentspiraal tot stand te brengen. Een dynamische kijk op ontwikkeling gaat terug op het werk van pedagogen als Vygotsky, Piaget, Bruner en Dewey, en is verbonden met het sociaal-constructivisme. Daarnaast hebben de ecologische theorieën van Bronfenbrenner en Gibson er een belangrijke invloed op gehad. Verder is deze visie op macro-theoretisch niveau verwant aan theorieën over motivatie, zelfbeschikking en zelfregulering (Deci & Ryan, 2000), en over self-efficacy (Eraut, 2004). Het doel van deze studie is het beschrijven en evalueren van een inventarisatie van onderzoek naar muziekeducatieve praktijken voor jonge kinderen vanuit een dynamisch perspectief. Bij wijze van kwalitatieve inhoudsanalyse is een literatuurstudie uitgevoerd naar muziekeducatieve praktijken bij jonge kinderen. Deze studie heeft verschillende voorbeelden opgeleverd van veelbelovende praktijken die dynamische kenmerken vertonen. De resultaten geven aan dat onderzoek vanuit een dynamisch oogpunt naar betekenisvolle muziek-educatieve praktijken internationaal ‘in de lucht hangt’. Door een gebrek aan gedetailleerde analyses binnen de studies van activiteiten op de microtijdschaal blijft de kracht van EPCK echter meestal een blinde vlek. Door te focussen op EPCK kan onderzoek bijdragen aan kennis over hoe professionals meer ontwikkelingskansen voor kinderen kunnen creëren.

Document

Herman Veenker, Evert Bisschop Boele

17 januari 2025

Over talentenkracht en idiocultuur in de kunsteducatie

In kunsteducatie is visievorming van belang. Een visie geeft antwoord op fundamentele vragen over kunsteducatie. Levert de Talentenkrachtaanpak een mogelijke bijdrage aan visievorming in de kunsteducatie? In het diverse Nederlandse veld van de kunsteducatie zijn verschillende visies geformuleerd. De visie die het dichtst bij de Talentenkrachtaanpak ligt is die van de idioculturele kunsteducatie. De Talentenkrachtaanpak sluit bij die visie aan op drie belangrijke punten: het denken in complexe dynamische systemen, een dynamische visie op leren en een dynamische en democratische visie op talent. Er zijn echter ook elementen in de Talentenkrachtaanpak die minder goed overeenkomen met de visie van idioculturele kunsteducatie. De herkomst van de Talentenkrachtaanpak uit het domein van de Wetenschap & Techniek verbindt die aanpak met kwalificatie-doelstellingen, terwijl idioculturele kunsteducatie in essentie subjectiveringsgericht is. Daarnaast zijn in het veld van de kunst en de kunsteducatie de connotaties van het woord ‘talent’ zo sterk en zo in tegenspraak met de Talentenkrachtaanpak, dat het niet gemakkelijk is idioculturele kunsteducatie op een lijn te stellen met talentkrachtige kunsteducatie. Staan blijft dat veel van de inhoudelijke uitgangspunten van de Talentenkrachtaanpak inspirerend zijn voor visievormig in de kunsteducatie.

Document

Evert Bisschop Boele

17 januari 2025

Diversiteit in gedrag en talentontwikkeling; bouwstenen voor een schoolbrede visie

Dit artikel richt zich op het formuleren van een visie op het gebied van diversiteit in gedrag en talentontwikkeling. Hoe de school een visie kan ontwikkelen en bijhouden, wordt toegelicht aan de hand van een concreet voorbeeld van een dagelijkse situatie in de groep. Dit voorbeeld gaat over leerkracht Joep en leerlingen Zarah en Joke (sectie 1). De centrale vraag in het artikel is: Hoe kan een schoolbrede visie worden opgesteld waarbij leerkrachten worden ondersteund om talentgericht te werken met alle leerlingen? In de tweede sectie wordt ingegaan op wat diversiteit is en wat de samenhang is met inclusie en met het opzetten van een talentgerichte bril in het handelen in de klas en op school. In sectie 3 wordt de achterliggende theorie (een model over leren en ontwikkeling) besproken. Daarbij komen drie pijlers naar voren: 1. Uitgaan van diversiteit, 2. Kijken en handelen en 3. Werken aan een positieve spiraal. In sectie 4 worden drie stellingen gepresenteerd, die gebaseerd zijn op de drie theoretische pijlers. Ze zijn bruikbaar om samen met het schoolteam te werken aan een visie. Ze zijn de basis voor een aantal concrete handvatten die voor het werken in de eigen groep als leerkracht kunnen worden gebruiken (beschreven in sectie 5, praktische handvatten). Deze handvatten zijn ook bruikbaar voor het werken in het schoolteam en in relatie met ouders en andere professionals. Het artikel draagt hiermee hopelijk bij aan het werken vanuit een visie op diversiteit in gedrag en talentontwikkeling, waarbij de school samen de schouders zet onder het bieden van kansen voor alle leerlingen.

Document

Henderien Steenbeek, Carla Geveke